Poród klaczy: jak przebiega i kiedy dzwonić do weterynarza

Jak przebiega poród klaczy i ile trwa każda faza?

Poród klaczy, czyli wyźrebienie, ma trzy fazy: przygotowanie, wypieranie źrebięcia i wydalenie łożyska. Poród kończy się więc, gdy odejdzie łożysko, a nie z chwilą urodzenia źrebięcia („Życie Weterynaryjne”, s. 61).

Czasy różnią się między źródłami i między klaczami, więc traktuj je jako orientację, a nie ocenę Twojej klaczy.

Pierwszą fazę porodu trudno ocenić, bo każda klacz zachowuje się inaczej, a niepokój bywa podobny do kolki. Gdy objawy narastają, powiedz o tym lekarzowi („Życie Weterynaryjne”, s. 60–61). Po czym poznać, że poród się zbliża, opisuje tabela sygnałów we wpisie o ciąży klaczy.

Odejście wód to pęknięcie zewnętrznej błony płodowej i wypływ 8–15 litrów żółtawego płynu (monografia UWM, s. 60). Od chwili odejścia wód liczysz czas, więc zapisz godzinę.

Pozostałe wpisy o rozrodzie klaczy znajdziesz w dziale Hodowla.

Jak wygląda źrebię, które rodzi się prawidłowo?

Po odejściu wód w sromie pojawia się owodnia: biała albo szaroniebieska błona wokół źrebięcia (UWM, s. 60; Kansas State University, s. 2). Za nią wychodzą dwa przednie kopyta podeszwami w dół, jedno o około 10 cm przed drugim (Kansas State, s. 3), a głowa znajduje się na wysokości nadgarstków (UWM, s. 60–61).

Poród przebiega nieprawidłowo, gdy widać (UWM, s. 64; Kansas State, s. 3–4):

• tylko jedną nogę;
• samą głowę;
• nogi bez głowy;
• kopyta podeszwami do góry.

Kopyta podeszwami do góry bywają znakiem, że źrebię jest odwrócone albo idzie tyłem. Ułożenie tyłem wiąże się z wyższą śmiertelnością źrebiąt niż ułożenie przodem, bo pępowina zostaje uciśnięta (Kansas State, s. 3).

W każdej z tych sytuacji dzwoń od razu do lekarza. Monografia UWM ostrzega, że próby wyciągania źrebięcia przez osoby niedoświadczone mogą pogorszyć sytuację, a nawet skończyć się śmiercią klaczy (s. 65).

Po ilu minutach od odejścia wód dzwonić do weterynarza?

Dzwoń do lekarza przy pierwszym przekroczonym progu: gdy 5 minut po odejściu wód nie widać owodni ani kopyt, gdy przez 10 minut poród nie postępuje albo gdy źrebię nie urodziło się w ciągu 20 minut. Same progi różnią się między dokumentami weterynaryjnymi, a tabela poniżej zestawia progi z 8 dokumentów.

Czasy liczone od odejścia wód, chyba że źródło podaje inaczej. Kreska oznacza, że dokument nie podaje tego progu. Wartości różnią się między źródłami i między porodami, więc traktuj je jako orientację, a nie ocenę Twojej klaczy.

Progi z tabeli wyglądają na sprzeczne, ale dotyczą trzech różnych punktów kontrolnych:

1. Czy widać owodnię albo kopyta? Monografia UWM i Kansas State dają na to 5 minut. Dokument Kansas State w tabeli na s. 4 podaje jednak 10 minut. Liczy się wcześniejszy próg, czyli 5 minut.
2. Czy poród postępuje? Kansas State oczekuje widocznego postępu co 10 minut. Podręcznik weterynaryjny MSD w wersji dla właścicieli każe dzwonić, gdy przez 10–15 minut nie widać wyraźnego postępu.
3. Czy źrebię już się urodziło? Tylko w tym punkcie kontrolnym źródła podają różne progi. „Życie Weterynaryjne”, Kansas State i Cornell University mówią o 20 minutach, Colorado State University o 15–20 minutach, a monografia UWM i MSD o 30 minutach.

Dlatego liczy się pierwszy przekroczony próg, a nie koniec najdłuższego przedziału. Według „Życia Weterynaryjnego” wskazaniem do wezwania lekarza jest przedłużająca się którakolwiek faza porodu (s. 61). University of Saskatchewan (USask) radzi dzwonić raczej wcześniej niż później (s. 4). Colorado State University pisze, że jedyną złą decyzją jest niewezwanie pomocy.

Minuty liczą się, bo po około 30 minutach drugiej fazy łożysko się odkleja, a każde przedłużenie porodu grozi uduszeniem źrebięcia (UWM, s. 61). Badanie ze szpitala uniwersyteckiego w USA, do którego kierowano klacze z ciężkim porodem, objęło 71 przypadków z lat 1991–2004. Były wśród nich także klacze, które przebywały tam z powodu ciąży wysokiego ryzyka. Wśród klaczy przywiezionych w trybie nagłym mediana (wartość środkowa) czasu drugiej fazy wynosiła 44 minut u źrebiąt, które przeżyły do wypisu. U źrebiąt, które nie przeżyły, mediana wyniosła 249 minut (Norton i wsp. 2007). Te dane opisują najcięższe przypadki, a nie ryzyko dla każdego porodu.

Do każdego progu dolicz czas dojazdu lekarza. „Życie Weterynaryjne” przypomina, że lekarz potrzebuje czasu na dojazd, a hodowca na transport klaczy do kliniki (s. 61–62). Według monografii UWM w wielu rejonach Polski jest bardzo mało lekarzy weterynarii pracujących w terenie (s. 50).

Co to jest czerwony worek?

Czerwony worek (ang. red bag) to czerwona, aksamitna omoczniokosmówka, która zamiast białej owodni wystaje z dróg rodnych (Kansas State, s. 2). Czerwony worek kształtem może przypominać gwiazdę (UWM, s. 66). Jego pojawienie się znaczy, że łożysko się odkleiło i źrebię nie dostaje tlenu (UWM, s. 66–67). Według „Życia Weterynaryjnego” źrebię bez szybkiej pomocy dusi się wtedy w ciągu kilku minut (s. 62).

Gdy widzisz czerwony worek, dzwoń do lekarza natychmiast. Powiedz, co widzisz, i zapytaj, co robić do przyjazdu lekarza. Postępowanie na taki wypadek najlepiej ustal ze swoim lekarzem jeszcze przed porodem.

Czy klaczy trzeba pomagać przy porodzie?

Klaczy zwykle nie trzeba pomagać przy porodzie. Według USask ponad 90% ciąż i porodów jest prawidłowych (s. 4), a Kansas State szacuje, że powikłania może mieć około 10% porodów (s. 1). Według monografii UWM ciężki poród dotyczy około 4% klaczy ras czystej krwi, a bardziej niż one narażone są kuce miniaturowe i konie zimnokrwiste (s. 62).

Polski Związek Hodowców Koni (PZHK) pisze w dokumencie „Dobre praktyki w hodowli i chowie koni”, że pomoc człowieka rzadko jest konieczna, a ingerencja jest niezbędna dopiero przy problemach (s. 4 i 9). Twoja rola polega więc na pilnowaniu czasu i telefonie do lekarza. Pomoc przy źrebięciu zostaw lekarzowi.

Ile czasu klacz ma na wydalenie łożyska?

Łożysko, czyli błony płodowe, powinno odejść najpóźniej 3 godzin po urodzeniu źrebięcia. Taki termin podają monografia UWM (s. 61 i 65), „Życie Weterynaryjne” (s. 62), Kansas State (s. 4), USask (s. 3), dobre praktyki PZHK (s. 9–10) i MSD. Jeśli łożysko nie odejdzie w tym czasie, klacz ma zatrzymanie błon płodowych, czyli stan nagły (UWM, s. 65). Badanie 969 porodów z jednej stadniny koni pełnej krwi angielskiej w Nowej Zelandii proponuje granicę 4 godzin (Rosales i wsp. 2017). Dzwoń jednak po 3 godzinach, jak radzi większość źródeł.

Zatrzymanie błon płodowych bywa częściowe: łożysko odchodzi, ale jego fragment zostaje w macicy. Dlatego po porodzie trzeba sprawdzić, czy błony odeszły w całości (UWM, s. 65; „Życie Weterynaryjne”, s. 62). Wydalone łożysko zachowaj, żeby obejrzał je lekarz. Jeśli widzisz, że brakuje fragmentu, dzwoń od razu („Życie Weterynaryjne”, s. 62). Nie ciągnij i nie odcinaj zwisających błon (UWM, s. 65; MSD dla właścicieli i dla lekarzy). Według monografii UWM (s. 65) nieleczone zatrzymanie grozi zapaleniem macicy, ochwatem (zapaleniem tworzywa kopyta) i posocznicą (zakażeniem całego organizmu).

Co u klaczy po porodzie powinno Cię zaniepokoić?

Po porodzie dzwoń do lekarza, gdy klacz (Kansas State, s. 4; „Życie Weterynaryjne”, s. 63):

• ma krwisty, brązowy albo cuchnący wypływ;
• nie je, jest osowiała albo słaba;
• kuleje;
• ma objawy kolki albo gorączkę.

Nie każdy objaw po porodzie jest groźny. Przez kilka godzin po porodzie klacz może odczuwać dyskomfort, a czerwonawy, bezwonny wypływ z dróg rodnych bywa normalny do 6 dni (Kansas State, s. 4).

Powikłania po porodzie pojawiają się w różnym czasie. Zapalenie macicy pojawia się najczęściej w ciągu 48 godzin po porodzie (UWM, s. 68). Według przeglądu z 2021 r. przedziurawienie albo pęknięcie macicy rozpoznaje się zwykle 1–3 doby po porodzie, gdy klacz jest osowiała i ma gorączkę (Lu i Sprayberry). Wypadnięcie macicy to stan nagły (USask, s. 3). O lekach dla klaczy decyduje lekarz.

Po trudnym porodzie albo zatrzymaniu błon lekarz zdecyduje też, czy klacz można pokryć na pierwszej rui po porodzie. Zasady krycia na tej rui opisuje wpis o kryciu klaczy.

Co ustalić z lekarzem, zanim zacznie się okno porodu?

Poród klaczy jest szybki, a pomoc weterynaryjna bywa daleko. Przygotuj z wyprzedzeniem pięć rzeczy:

1. Lekarza na noc. Większość klaczy rodzi w nocy: według badania cytowanego w monografii UWM 86% źrebiąt przychodzi na świat między 19:00 a 7:00 (s. 50). Ustal więc na długo przed porodem, który lekarz przyjedzie albo przyjmie klacz w klinice także w nocy („Życie Weterynaryjne”, s. 61). Uzgodnij z nim też progi, przy których dzwonisz.
2. Klinikę i transport. Kierowca albo przewoźnik musi być stale dostępny. Przed wyjazdem zadzwoń do kliniki, żeby czekała na klacz (monografia UWM, s. 50–51 i 57).
3. Numer telefonu. Zapisz numer lekarza na apteczce porodowej, żeby zadzwonić mógł każdy (UWM, s. 53).
4. Boks porodowy. Według przepisów cytowanych w „Życiu Weterynaryjnym” boks porodowy ma mieć co najmniej 12 m² (s. 61). Monografia UWM radzi wprowadzić do niego klacz 4–6 tygodni przed terminem (s. 52), a dobre praktyki PZHK co najmniej 2 tygodnie przed terminem (s. 10).
5. Czerwony worek. Zapytaj lekarza, co masz zrobić, jeśli go zobaczysz.

Okno porodu Twojej klaczy policzysz w kalkulatorze terminu porodu:

Zanim zacznie się okno porodu, zapisz numer lekarza, który przyjedzie w nocy, i ustal transport do kliniki. W czasie porodu zanotuj godzinę odejścia wód i dzwoń przy pierwszym przekroczonym progu.

Najczęstsze pytania