Budowa konia: nazwy partii ciała i kości na jednym schemacie

Jak czytać schemat partii ciała i szkieletu konia?

Schemat budowy konia ma dwie warstwy. „Partie ciała” to nazwy, które wskazujesz na żywym koniu. „Szkielet” to anatomia konia pod skórą, czyli kości. Po stuknięciu w numer albo w nazwę zobaczysz, gdzie leży dana część ciała i czym jest. Kiedy znasz już nazwy, włącz „Ukryj podpisy” i sprawdź się: pomyśl nazwę, a potem stuknij w numer. W warstwie „Partie ciała” przycisk „Tylko JK” zostawia same nazwy z listy PZJ do odznaki „Jeżdżę Konno” (JK), a przycisk „Tylko BOJ” – części ciała z pytań PZJ na Brązową Odznakę Jeździecką (BOJ). Schemat wydrukujesz z przeglądarki: na wydruku są obie warstwy z numerami i listą nazw.

Partie ciała

123456781920212292324101112131415161718252627282930313233343536

Głowa

1. 1głowaCzoło, nos, nozdrza, pysk, ganasze, uszy, oczy i potylica. PZHK ocenia głowę razem z szyją.
2. 2potylicaJKTył głowy tuż za uszami, w miejscu, gdzie głowa łączy się z szyją.
3. 3chrapyCzęść górnej wargi, która otacza nozdrza. Koń oddycha przez nos i nie potrafi oddychać przez pysk.
4. 4ganaszeJKTylne dolne krawędzie żuchwy. Szyja wchodzi między nie.
5. 5sankiJKPotoczna nazwa rowu podszczękowego. To zagłębienie pod głową, między dolnymi krawędziami żuchwy, od podbródka do krtani.

Tułów

1. 6szyjaŁączy głowę z tułowiem. Szyja konia ma zawsze siedem kręgów.
2. 7grzywaDługie włosy na górnym brzegu szyi. Program hodowlany konika polskiego uznaje za pożądane obfite uwłosienie grzywy i ogona.
3. 8kłąbJKBOJNajwyższy punkt grzbietu nad łopatkami. Tworzą go wyrostki kolczyste przednich kręgów piersiowych. Tu mierzy się wzrost konia.
4. 9mostekJKMostek to dolna część klatki piersiowej.
5. 10grzbietGórna linia tułowia od kłębu do lędźwi.
6. 11lędźwieJKBOJCzęść górnej linii od grzbietu do zadu, nad kręgami lędźwiowymi.
7. 12słabiznaJKBOJOkolica po boku tułowia między ostatnim żebrem a guzem biodrowym, poniżej lędźwi. Sięga aż do fałdu kolanowego. PZHK nazywa ją okolicą pachwinową.
8. 13puzdroBOJSkóra otaczająca prącie u samca. Za puzdrem u ogiera leżą jądra, a u klaczy w tym miejscu jest wymię. Sylwetka nie pokazuje narządów płciowych, więc punkt wskazuje tylko okolicę na spodzie brzucha.
9. 14kłodaTułów konia. PZHK mierzy długość kłody od stawu barkowego do guza kulszowego, a w ocenie punktowej daje za kłodę do 15 punktów.
10. 15zadTylna część tułowia. PZHK mierzy długość zadu od guza biodrowego do guza kulszowego.
11. 16guz biodrowyJKBOJWystający przedni kraniec kości biodrowej na boku zadu.
12. 17guz kulszowyJKBOJNajdalej wysunięty do tyłu punkt zadu, pod nasadą ogona.
13. 18ogonOgon ma zwykle od 15 do 21 kręgów ogonowych, okrytych skórą i długim włosiem.

Przednia noga

1. 19łopatkaBOJPierwszy od góry odcinek przedniej nogi. Pod skórą leży płaska kość łopatki, ułożona skośnie na boku klatki piersiowej, w dół i do przodu, aż do stawu barkowego. U konia wierzchowego długa, skośna łopatka to zaleta.
2. 20staw barkowyJKPołączenie łopatki z kością ramienną, z przodu klatki piersiowej.
3. 21ramięJKOdcinek między stawem barkowym a łokciem. W środku leży kość ramienna.
4. 22łokiećJKBOJStaw z tyłu przedniej nogi, tuż przy klatce piersiowej.
5. 23przedramięJKOdcinek przedniej nogi między łokciem a nadgarstkiem, z kością promieniową i łokciową. Inna nazwa: podbarcze.
6. 24nadgarstekJKBOJStaw w połowie przedniej nogi. Nazywa się go potocznie kolanem, ale odpowiada nadgarstkowi człowieka. Inna nazwa: napięstek.

Tylna noga

1. 25udoJKUmięśniony odcinek tylnej nogi między biodrem a kolanem, wokół kości udowej.
2. 26kolanoJKBOJStaw między udem a podudziem, wysoko z przodu tylnej nogi, przy brzuchu. Odpowiada kolanu człowieka.
3. 27podudzieJKOdcinek tylnej nogi między kolanem a stawem skokowym, z kością piszczelową.
4. 28staw skokowyJKBOJStaw w połowie tylnej nogi, zgięty do tyłu. Tworzą go kości stępu.

Dolna część każdej nogi

1. 29nadpęcieJKBOJProsty odcinek pod nadgarstkiem albo pod stawem skokowym. W środku leży kość nadpęcia: III kość śródręcza albo śródstopia.
2. 30staw pęcinowyJKStaw między nadpęciem a pęciną. Z tyłu leżą w nim dwie trzeszczki pęcinowe.
3. 31pęcinaJKBOJKrótki, skośny odcinek między stawem pęcinowym a koronką, z kością pęcinową.
4. 32koronkaJKGórny brzeg kopyta, na granicy skóry i puszki rogowej.
5. 33kopytoJKRogowa puszka na końcu każdej nogi. Koń ma kopyta, a nie racice.
6. 34strzałkaJKCzęść kopyta od spodu, z elastycznego i miękkiego rogu. Strzałka jest bardzo gęsto unerwiona.
7. 35ostrogiJKMałe zrogowacenia z tyłu stawu pęcinowego, ukryte w kępce włosa.
8. 36kasztanyJKZrogowaciałe narośla po wewnętrznej stronie nóg: w przedniej nodze nad nadgarstkiem, w tylnej – w dolnej części stawu skokowego. To rogowe twory skóry, tak jak kopyta i ostrogi.

Szkielet

123456789101112131415161718192021222324

Głowa i kręgosłup

1. 1czaszkaCzaszka to kości głowy.
2. 2żuchwaŻuchwa to dolna szczęka. Jej tylne dolne krawędzie to ganasze, a zagłębienie między jej ramionami to sanki.
3. 3kręgi szyjneKoń ma zawsze siedem kręgów szyjnych.
4. 4kręgi piersioweKoń ma zwykle 18 kręgów piersiowych, ale bywa ich 17 albo 19. Najwyższe wyrostki kolczyste tworzą kłąb.
5. 5kręgi lędźwioweKoń ma zwykle 6 kręgów lędźwiowych, choć wyjątki trafiają się we wszystkich grupach koni.
6. 6kość krzyżowaKość krzyżowa to zrośnięte kręgi krzyżowe: najczęściej 5, czasem 4 albo 6.
7. 7kręgi ogonoweKoń ma zwykle od 15 do 21 kręgów ogonowych.

Klatka piersiowa

1. 8żebraKoń ma zwykle 18 par żeber. Dziewiętnaste żebro z jednej albo z obu stron nie jest rzadkością.
2. 9mostekKość na dole klatki piersiowej. Dochodzi do niej osiem pierwszych par żeber.

Przednia noga

1. 10łopatkaPłaska kość na boku klatki piersiowej. Koń nie ma obojczyka, więc przednia noga łączy się z tułowiem tylko mięśniami.
2. 11kość ramiennaKość ramienia, między stawem barkowym a łokciem.
3. 12kości przedramieniaPrzedramię ma dwie kości: promieniową i łokciową.
4. 13kości nadgarstkaGrupa krótkich kości w stawie, który potocznie nazywa się kolanem.
5. 14kość śródręczaKość nadpęcia przedniej nogi: III kość śródręcza, a obok niej cienkie kości rysikowe.

Tylna noga

1. 15miednicaKość biodrowa, łonowa i kulszowa. Na zewnątrz wystają z niej guz biodrowy i guz kulszowy.
2. 16kość udowaKość uda, między stawem biodrowym a kolanem.
3. 17rzepkaRzepka to kość z przodu kolana.
4. 18kość piszczelowaKość piszczelowa to kość podudzia. Obok niej leży silnie zredukowana kość strzałkowa.
5. 19kości stępuKrótkie kości stawu skokowego, między innymi kość skokowa i kość piętowa.
6. 20kość śródstopiaKość śródstopia to kość nadpęcia tylnej nogi.

Palec: w każdej nodze

1. 21kość pęcinowaKość pęcinowa to I człon palca, leży w pęcinie.
2. 22kość koronowaKość koronowa to II człon palca, między kością pęcinową a kopytową.
3. 23kość kopytowaKość kopytowa to III człon palca, schowany w puszce kopytowej.
4. 24trzeszczkiMałe kości przy palcu: dwie trzeszczki pęcinowe z tyłu stawu pęcinowego i trzeszczka kopytowa w kopycie.

Lista partii ciała pod rysunkiem ma podział z podręcznika pokroju konia Jana Grabowskiego: na głowę, tułów i kończyny. Szyja, kłąb i zad należą u Grabowskiego do tułowia. Znak JK mają nazwy, które Regulamin odznak jeździeckich PZJ wymienia przy odznace „Jeżdżę Konno”. Głowy, szyi i zadu na liście PZJ nie ma, ale schemat je pokazuje, bo bez tych nazw trudno opisać konia.

Odznaka „Jeżdżę Konno” to pierwszy próg w nauce jazdy według PZJ. Oprócz części stajennej sprawdza jazdę w stępie, kłusie i galopie, a jej miejsce wśród etapów nauki opisuje wpis nauka jazdy konnej krok po kroku.

Znajomość budowy konia sprawdza też egzamin na Brązową Odznakę Jeździecką. Według regulaminu odznak do egzaminu na BOJ przystępuje osoba, która ma co najmniej 7 lat (liczy się rocznik) i co do zasady ma już odznakę „Jeżdżę Konno”. Wyjątki od wymogu odznaki JK dotyczą osób z odznakami specjalistycznymi. W pytaniach PZJ na Brązową Odznakę jedno polecenie każe wskazać na rysunku 13 części ciała. Są to: kłąb, łopatka, łokieć, nadgarstek, lędźwie, puzdro, kolano, słabizna, guz biodrowy, guz kulszowy, staw skokowy, nadpęcie przedniej kończyny i pęcina tylnej kończyny. Na schemacie te nazwy mają znak BOJ, a nadpęcie i pęcina są zaznaczone tak jak w poleceniu PZJ: nadpęcie na przedniej nodze, pęcina na tylnej.

Puzdro to według Grabowskiego skóra otaczająca prącie u samca. Sylwetka na schemacie nie pokazuje narządów płciowych, więc punkt puzdra wskazuje tylko okolicę na spodzie brzucha, przed tylną nogą. Pytania PZJ na BOJ używają też starszych nazw dwóch części przedniej nogi: podbarcze to przedramię, a napięstek to nadgarstek.

Które nazwy części ciała konia łatwo pomylić?

Najłatwiej pomylić nazwy, które brzmią podobnie, i nazwy potoczne, które nie pasują do tego, co jest pod skórą. Na przykład staw w połowie przedniej nogi, nazywany potocznie kolanem, to nadgarstek. Tabela zestawia pięć par nazw, które łatwo pomylić.

Nazwy: regulamin odznak PZJ i program hodowlany PZHK. Stawy: podręcznik anatomii Sissona. Kości nogi: „Przegląd Hodowlany” 1/2021 i 4/2017. Racica: Słownik języka polskiego PWN.

Prawdziwe kolano konia, to w tylnej nodze, ma jeszcze jedną cechę: koń blokuje je, kiedy stoi, choć jeden mięsień i tak wtedy pracuje. Opisujemy to w ciekawostkach o koniach.

Z pięciu par w tabeli trzy to dwa różne miejsca na koniu. Pozostałe dwie są inne: nadpęcie i śródręcze to jedna partia pod dwiema nazwami, a racic koń w ogóle nie ma. Gdy nazwy oznaczają dwa różne miejsca, pomyłka w nazwie na egzaminie kończy się wskazaniem złego miejsca. Podobnie bywa w rozmowie z lekarzem weterynarii albo z kowalem: kiedy mówisz „kolano”, a myślisz o nadgarstku, każde z was może mieć na myśli inny staw.

Ile kości ma koń i dlaczego ta liczba się zmienia?

Koń domowy ma łącznie 205 kości według artykułu Strzelec i wsp. w „Przeglądzie Hodowlanym”. Podręcznik anatomii Sissona pokazuje, z jakich części szkieletu składa się ta suma.

Sisson liczy średnio 18 kręgów ogonowych, a jego wzór kręgowy dopuszcza od 15 do 21. Przy 15 kręgach ogonowych suma wynosi 202 kości, a przy 21 – 208 kości. Te dwie sumy redakcja wyliczyła z liczb Sissona.

Liczba 205 jest typowa, a nie stała, bo kręgosłup różni się między końmi. Pokazał to w 1962 r. Robert Stecher w „Journal of Mammalogy”. W jego materiale szyja miała zawsze 7 kręgów. Kręgów piersiowych było zwykle 18, ale wśród 190 zbadanych okazów 18 miało ich 17, a 11 miało 19. Dziewięć z tych 11 okazów to konie Przewalskiego, a tego gatunku Stecher zbadał tylko 32 kręgosłupy. Kość krzyżowa miała najczęściej 5 kręgów, ale Stecher naliczył też 4 kręgi (49 razy) i 6 kręgów (9 razy). Zmienna bywa też liczba żeber: według Sissona koń ma zwykle 18 par, a dziewiętnaste żebro z jednej albo z obu stron nie jest rzadkością.

Badanie Stechera prostuje też popularne zdanie, że konie arabskie mają o jeden kręg lędźwiowy mniej niż inne konie. Według Stechera araby, tak jak inne konie domowe, zwykle mają 6 kręgów lędźwiowych, a wyjątki trafiają się w każdej grupie. Mniejsza liczba kręgów lędźwiowych to więc odstępstwo, które zdarza się u różnych koni, a nie cecha rasy.

Nowsze badanie, z 2021 r., pokazuje, jak często kręgosłup konia odbiega od wzoru z podręcznika. Spoormakers i wsp. przebadali tomografem komputerowym ciała 77 koni w Holandii: 30 koni ciepłokrwistych, 29 kuców szetlandzkich i 18 koników z holenderskiego parku narodowego. Wzór 18 kręgów piersiowych, 6 lędźwiowych i 5 krzyżowych miało 78% koników, 53% koni ciepłokrwistych i tylko 38% kuców. To badanie pośmiertne na niewielkiej próbie z jednego kraju, więc pokazuje zmienność, a nie odsetki dla wszystkich koni.

Jednej kości szkielet konia nie ma wcale, bez względu na zmienność kręgosłupa: obojczyka. Sisson opisuje, że bez obojczyka przednia noga nie tworzy z tułowiem stawu, a łączy się z nim tylko mięśniami.

Co badania mówią o obciążeniu grzbietu konia pod jeźdźcem?

Badania o koniu pod jeźdźcem wskazują orientacyjny próg masy jeźdźca w stosunku do masy konia. Artykuł przeglądowy Clayton i wsp. w „Animals” zbiera wyniki prac o biomechanice konia pod jeźdźcem. Według tych prac konie jeżdżone w umiarkowanym tempie nie zmieniają chodu ani zużycia energii, dopóki masa jeźdźca nie przekracza 20–25% masy konia. Badacze na ogół zgadzają się co do tego progu, który wynika z połączenia badań biomechanicznych i fizjologicznych. Dodatkowy ciężar na grzbiecie, jeździec albo obciążnik, zwiększa też zgięcie stawu lędźwiowo-krzyżowego. Już bez jeźdźca nogi konia nie niosą jego ciężaru po równo: według artykułu przednie nogi stojącego konia niosą 58% jego masy, a tylne 42%.

Autorzy zastrzegają, że niektóre konie bezpiecznie niosą więcej niż 20–25% swojej masy, zależnie od wielkości, budowy i kondycji. Próg 20–25% to orientacja, a nie ocena Twojego konia. Dotyczy chodu i zużycia energii, a nie zdrowia grzbietu. Gdy masz wątpliwości, czy koń pasuje do Twojej masy, zapytaj instruktora. Gdy koń reaguje bólem na dotyk grzbietu albo na siodło, wezwij lekarza weterynarii.

Dlaczego koń ma kopyto, a nie racicę, i gdzie kopyto ma czucie?

Koń ma kopyto, a nie racicę, bo każda jego noga kończy się jednym palcem. Koń należy do nieparzystokopytnych. Według PAN Muzeum Ziemi oś nogi biegnie u nieparzystokopytnych przez trzeci, największy palec, a u współczesnych koniowatych trzeci palec jest jedynym palcem. U parzystokopytnych oś biegnie między trzecim a czwartym palcem. Słownik języka polskiego PWN opisuje racicę jako rogową okrywę ostatniego członu trzeciego i czwartego palca niektórych zwierząt kopytnych. Koń ma tylko trzeci palec, więc „racice konia” to błąd.

Nieprawdziwe jest też popularne zdanie, że strzałka to jedyne unerwione miejsce kopyta. Wadas, Wejer i Łaskarzewska z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego opisują, jak kopyto jest unerwione. Według artykułu strzałka jest bardzo gęsto unerwiona, ale całe kopyto unerwiają dwa nerwy palcowe. Najwięcej receptorów czucia leży w głębi kopyta: w górnej części trzeszczki kopytowej i w okolicy listewek ściennych.

Czym budowa konia różni się od pokroju i jak PZHK ocenia pokrój?

Budowa konia to nazwy i układ części jego ciała, a o tym, czy koń jest dobrze zbudowany, rozstrzyga ocena pokroju. Ocena pokroju to osobna umiejętność, której sama znajomość nazw nie daje. Na przykład program hodowlany koni rasy małopolskiej PZHK łączy w pkt 11.1.2 trzy pomiary z oceną w punktach. Mierzy się wysokość w kłębie, obwód klatki piersiowej i obwód nadpęcia przedniego.

Ocena punktowa w tym programie ma dziewięć elementów, za które koń może dostać razem najwyżej 100 punktów. Typ, kłoda i wrażenie ogólne mają po 15 punktów. Kończyny przednie, kończyny tylne, kopyta, ruch w stępie i ruch w kłusie mają po 10, a głowa i szyja 5.

Program rasy małopolskiej w załączniku nr 3 podaje też proporcje ciała: przednia, środkowa i zadnia część ciała powinny stanowić równe odcinki. Długość kłody PZHK mierzy od stawu barkowego do guza kulszowego, a długość zadu od guza biodrowego do guza kulszowego. Narzędzie pomiaru wskazuje program hodowlany konika polskiego: wysokość w kłębie dorosłych koników mierzy się laską zoometryczną. Standard wzrostu konika polskiego według tego programu to 130–140 cm. O rasach i ich programach hodowlanych przeczytasz w dziale Konie i rasy.

Schemat i tabela w tym wpisie uczą nazw, a ocena konkretnego konia wymaga obejrzenia go na żywo. Nazwy też najlepiej zapamiętasz na żywym koniu, a nie z listy. Razem z instruktorem albo opiekunem konia dotknij nadgarstka i kolana, a potem nazwij je na głos.

Najczęstsze pytania