Hipoterapia: co to jest i na czym polega terapia z udziałem konia

Co to jest hipoterapia?

Hipoterapia to ukierunkowane działanie terapeutyczne, w którym specjalnie przygotowany koń jest częścią procesu terapii. Tak definiuje ją PTHip w Kanonach Polskiej Hipoterapii, przyjętych w obecnej wersji w 2007 r. Hipoterapia ma poprawić funkcjonowanie człowieka w jednej lub kilku z czterech sfer: fizycznej, emocjonalno-motywacyjnej, poznawczej i społecznej. Prowadzi ją wykwalifikowana osoba według zaleceń lekarza kierującego, we współpracy z innymi specjalistami, którzy prowadzą pacjenta.

Z definicji PTHip wynikają dla Ciebie trzy rzeczy:

• To terapia, a nie przejażdżka. Zajęcia mają cel terapeutyczny i plan. W jednej z form Kanony piszą wprost, że jej istotą jest kontakt z koniem, „a nie samo dosiadanie konia”.
• To nie „leczenie końmi”. Koń jest częścią terapii, którą prowadzi człowiek z kwalifikacjami. PTHip nazywa hipoterapię terapią uzupełniającą podstawowe działania medyczne i rehabilitacyjne. Pisze też, że bez zgody lekarza prowadzącego nie można jej stosować.
• Pod jedną nazwą są trzy różne zajęcia. Prowadzą je specjaliści różnych zawodów, więc sama nazwa nie mówi, kto stoi przy koniu.

Wszystkie wpisy o terapii z udziałem konia są w dziale Hipoterapia.

Jakie są formy hipoterapii i kto je prowadzi?

Kanony Polskiej Hipoterapii, wydane przez Polskie Towarzystwo Hipoterapeutyczne (PTHip), wyróżniają trzy formy hipoterapii. Przy każdej formie Kanony podają, kto ją prowadzi.

1. Fizjoterapia na koniu. Ćwiczenia lecznicze na koniu, który idzie stępem, czyli najwolniejszym chodem. Cel: usprawnienie ruchowe. Prowadzi fizjoterapeuta lub osoba pod jego kierunkiem.
2. Psychopedagogiczna jazda konna i woltyżerka. Działania jeździeckie, pedagogiczne i psychologiczne. Cel: usprawnienie intelektualne, poznawcze, emocjonalne i fizyczne. Prowadzi psycholog, pedagog albo terapeuta zajęciowy lub osoba pod ich kierunkiem.
3. Terapia kontaktem z koniem. Cel: kontakt pacjenta z koniem, z otoczeniem i z innymi ludźmi. Prowadzi psycholog, pedagog albo lekarz psychiatra lub osoba pod ich kierunkiem.

Kanony wymieniają też jazdę konną osób z niepełnosprawnością, rekreacyjną i sportową. Według Kanonów taka jazda nie jest częścią hipoterapii, choć może mieć aspekt terapeutyczny.

PTHip pracuje nad terminologią nowszą niż ta z Kanonów. W propozycji polskiej adaptacji terminologii formę ruchową nazywa „fizjoterapią z udziałem koni” i zastrzega, że prowadzi ją fizjoterapeuta. Ten sam dokument zaleca, żeby ośrodki opisywały ofertę według kwalifikacji kadry.

Czym hipoterapia różni się od jazdy konnej?

Hipoterapię od terapeutycznej jazdy konnej i od jazdy rekreacyjnej różni to, kto prowadzi zajęcia, jakie ma kwalifikacje, czemu zajęcia służą i kto za nie płaci. Miejsce ich nie odróżnia, bo wszystkie trzy rodzaje zajęć mogą odbywać się w tej samej stajni.

Hipoterapia według Kanonów PTHip z 2007 r., terapeutyczna jazda konna według terminologii PTHip, stopnie instruktorskie według systemu szkolenia kadr PZJ z 2026 r. Źródła w sekcji „Źródła”.

Wymagania dla instruktora rekreacji z tabeli pochodzą z systemu szkolenia kadr PZJ z 2026 r. Osoby, które mają dawny stopień Instruktora Jazdy Konnej PZJ, zachowują go, a PZJ traktuje go na równi z Instruktorem Szkolenia Podstawowego PZJ.

Za hipoterapię zwykle płaci rodzina, bo NFZ jej nie finansuje, a PFRON dopłaca tylko pośrednio. Ceny i możliwe dofinansowanie opisujemy we wpisie ile kosztuje hipoterapia i kto może za nią zapłacić.

Kto prowadzi rekreację, terapię i sport osoby z niepełnosprawnością, co trzeba mieć na start i kto za każdą z tych ścieżek płaci, opisuje wpis jazda konna dla osób z niepełnosprawnością. Sport jeździecki osób z niepełnosprawnością, z klasyfikacją zawodników i zawodami, opisuje osobny dział Parajeździectwo.

Czym hipoterapia różni się od dogoterapii i felinoterapii, czyli od zajęć z psem i z kotem, opisujemy we wpisie o animaloterapii.

W parajeździectwie, które jest sportem, a nie terapią, zawodnik przed startami przechodzi klasyfikację, która ustala jego klasę na zawodach. Kto ją przeprowadza i od czego zależy klasa, opisujemy we wpisie o klasyfikacji w parajeździectwie.

Czy angielskie „hippotherapy” znaczy to samo?

Angielskie „hippotherapy” nie znaczy tego samego co polska hipoterapia. American Hippotherapy Association (AHA) w swojej terminologii opisuje hippotherapy jako narzędzie fizjoterapeuty, terapeuty zajęciowego albo logopedy. Terapeuta celowo wykorzystuje ruch konia w ramach własnej terapii. AHA pisze też, że w USA nie ma zawodu hipoterapeuty. „Therapeutic riding” to tam lekcje jazdy dla osób ze szczególnymi potrzebami, prowadzone przez instruktorów. AHA zaznacza, że hippotherapy nie jest odmianą therapeutic riding. Podobnie dzieli usługi konsensus terminologii z USA opublikowany w 2021 r.: therapeutic riding stoi w nim po stronie jeździectwa, nie terapii.

Terminologia AHA to dokument amerykański i w Polsce nie obowiązuje. Ma jednak znaczenie przy czytaniu badań, bo anglojęzyczna „hippotherapy” to zwykle węższe pojęcie niż polska hipoterapia z trzema formami.

Kto może prowadzić hipoterapię?

Według Kanonów PTHip hipoterapię prowadzi specjalista właściwy dla danej formy, na przykład fizjoterapeuta albo psycholog, albo osoba pod jego kierunkiem. Przepisy wymieniają dwa zawody związane z tą pracą, instruktora hipoterapii i fizjoterapeutę, ale ani klasyfikacja zawodów, ani ustawa o zawodzie fizjoterapeuty nie mówią, kto może prowadzić hipoterapię.

W klasyfikacji zawodów i specjalności z 2025 r. jest zawód „instruktor hipoterapii”, kod 323006. Należy do grupy 3230 „Praktykujący niekonwencjonalne lub komplementarne metody terapii”, obok między innymi akupunkturzysty i homeopaty. Klasyfikacja jest wykazem zawodów na potrzeby rynku pracy. Wpis do niej nie daje uprawnień.

PTHip w poradniku dla rodziców pisze wprost, że od 2010 r. zawód instruktora hipoterapii nie ma regulacji prawnej. Według poradnika szkolenia może prowadzić każdy, a przygotowanie instruktorów weryfikuje rynek. Według ogłoszeń kursów PTHip na 2026 r. na kurs towarzystwa wystarcza matura, umiejętność jazdy konnej i doświadczenie w kontakcie z końmi. Wyższe wykształcenie, na przykład z medycyny, rehabilitacji, psychologii albo pedagogiki, PTHip uznaje za wskazane, ale go nie wymaga. Jak wygląda ten kurs, ile kosztuje i czym różni się od kursów firm szkoleniowych, piszemy we wpisie kurs hipoterapii: jak zostać instruktorem hipoterapii.

Zawód „hipoterapeuta” nie istnieje w klasyfikacji. PTHip zgłaszał go jako zawód specjalisty, ale eksperci go nie przyjęli. Słowo „hipoterapeuta” to więc nazwa roli z Kanonów, a nie zawód.

Fizjoterapeuta ma w klasyfikacji kod 229201 w grupie specjalistów do spraw zdrowia. Ustawa o zawodzie fizjoterapeuty nazywa zawód fizjoterapeuty samodzielnym zawodem medycznym (art. 2), ale nie wymienia ani hipoterapii, ani konia.

Same dokumenty PTHip mówią o fizjoterapii na koniu różnie:

• Kanony z 2007 r.: prowadzi fizjoterapeuta lub osoba pod jego kierunkiem.
• Nowsza propozycja terminologii: prowadzi fizjoterapeuta. PTHip proponuje, by zajęcia prowadzone przez osoby bez wyższego wykształcenia kierunkowego nazywać ogólniej: „wsparciem z udziałem koni”.
• Standard kompetencji zawodu 323006 (z badań z 2013 r.): instruktor hipoterapii z wykształceniem co najmniej średnim prowadzi zajęcia także w formie fizjoterapii na koniu.

Z tych rozbieżności wynika jedno pytanie do ośrodka: kto konkretnie prowadzi zajęcia, jaki ma zawód i pod czyim kierunkiem pracuje.

Oprócz kwalifikacji prowadzącego PTHip opisuje też wymagania wobec ośrodka. Towarzystwo nadaje wybranym ośrodkom patronat, zawsze na rok. Wymagania PTHip dla ośrodka patronackiego obejmują między innymi pisemną zgodę lekarza dla każdego pacjenta, stałą współpracę z lekarzem (o ile nie ma go w kadrze) i dokumentację postępów. Patronat to znak stowarzyszenia, a nie państwowa licencja.

Jak wyglądają zajęcia hipoterapii?

Kanony PTHip opisują, kto bierze udział w zajęciach hipoterapii, ile one trwają i jakich wymagają dokumentów:

• Zespół. Lekarz prowadzący albo konsultujący, osoba prowadząca terapię i, w zależności od potrzeb, inni specjaliści: fizjoterapeuta, psycholog, pedagog, logopeda, neurolog, ortopeda.
• Przy koniu. Pacjent, terapeuta i osoba z przeszkoleniem w obsłudze konia, która go prowadzi. Asekurację, czyli zabezpieczenie pacjenta przed upadkiem, dobiera się do jego potrzeb: z góry, z dołu albo obustronnie z dołu.
• Jeden pacjent naraz. Kanony zakładają zajęcia indywidualne: jeden terapeuta, jeden pacjent.
• Czas. Średnio 30 minut, zależnie od potrzeb pacjenta.
• Sprzęt. Zmodyfikowany sprzęt jeździecki i rehabilitacyjny, dostosowany do pacjenta.
• Dokumenty. Skierowanie z pełną diagnozą, badania kontrolne co najmniej raz w roku i opisowa ocena postępów. Terapeuta może odmówić zajęć, gdy ma wątpliwości co do wskazań albo dokumentacja jest niepełna.
• Ubezpieczenie. Kanony wymagają ubezpieczenia prowadzącego od odpowiedzialności cywilnej (OC) i pacjenta od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW). Oba ubezpieczenia to wymóg PTHip, a nie przepis.

Według Kanonów do hipoterapii optymalny jest wałach (wykastrowany ogier) powyżej 5 lat, specjalnie przygotowany, o spokojnym temperamencie. Kanony podają te parametry jako „nie wykluczające innych rozwiązań”. Dzielenie ras na „hipoterapeutyczne” i inne Kanony uznają za niewłaściwe. Liczy się wybór konkretnego konia. Jakie cechy ma koń do hipoterapii i czy rasa ma znaczenie, opisuje wpis o tym, jaki powinien być koń do hipoterapii.

Kanony PTHip nie podają granicy wieku pacjenta, od której można zacząć hipoterapię. Zamiast wieku wymieniają przeciwwskazania, wśród bezwzględnych na przykład brak kontroli głowy, a zgodę na zajęcia wydaje lekarz. Pełną listę przeciwwskazań według dwóch dokumentów PTHip zestawiamy we wpisie wskazania i przeciwwskazania do hipoterapii. Od kiedy i przy jakich rozpoznaniach dziecko może zacząć, piszemy we wpisie hipoterapia dla dzieci.

Czy hipoterapia działa?

Przeglądy badań nie dają jednej odpowiedzi na pytanie, czy hipoterapia działa. Wyniki przeglądów zależą od tego, kogo i z czym porównywano.

• Dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym, porównanie ze standardową opieką. Metaanaliza Heussena i Häuslera w „Pediatrics” (2022) wskazała poprawę motoryki dużej i umiejętności ruchowych przy chodzeniu, zwłaszcza po hipoterapii. Dowodów na poprawę jakości życia nie było. Autorzy zaznaczają, że badania mierzyły efekty różnymi narzędziami.
• Dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym, fizjoterapia z hipoterapią a sama fizjoterapia. W przeglądzie Santos de Assis i wsp. (2022) z 6 badań i 315 uczestników oba podejścia dały podobne efekty. Autorzy ocenili jakość dowodów jako bardzo niską. Dlaczego wyniki obu przeglądów z 2022 r. się nie wykluczają i co mówią inne przeglądy, opisujemy we wpisie hipoterapia przy mózgowym porażeniu dziecięcym: co mówią badania.
• Dzieci z autyzmem i z zespołem Downa. Przy tych rozpoznaniach są osobne badania. Przy autyzmie badania dotyczą głównie jazdy terapeutycznej, a hipoterapii tylko w części. Opisujemy je we wpisie hipoterapia przy autyzmie i zespole Downa: co mówią badania.
• Dorośli po uszkodzeniu mózgu. W przeglądzie Marqueza i wsp. (2020) z 9 badań hipoterapia nie dała istotnej poprawy równowagi ani chodu zaraz po zakończeniu interwencji. Autorzy piszą, że była bezpieczna i dobrze tolerowana, a efekty długoterminowe pozostają nieznane.

Metaanaliza Heussena i Häuslera objęła różne terapie z udziałem konia, nie tylko hipoterapię. W badaniach anglojęzycznych „hippotherapy” to zwykle węższe pojęcie niż polska hipoterapia: w USA prowadzą ją według AHA fizjoterapeuci, terapeuci zajęciowi i logopedzi. Dlatego wyników tych badań nie przenoś wprost na każde zajęcia nazwane hipoterapią.

Czy hipoterapia jest wskazana u Ciebie albo u dziecka, ocenia lekarz. Jeśli po zajęciach Twój stan albo stan dziecka się pogarsza, wróć do lekarza.

O co zapytać ośrodek przed pierwszymi zajęciami?

Przed pierwszymi zajęciami hipoterapii zadaj ośrodkowi cztery pytania:

1. Która to forma hipoterapii i kto ją prowadzi? Fizjoterapeuta, psycholog, pedagog czy instruktor hipoterapii? Jaki ma zawód i jaki kurs ukończył? Jeśli prowadzi osoba pod czyimś kierunkiem, zapytaj, kim jest ten specjalista.
2. Czy wymagacie skierowania z diagnozą albo pisemnej zgody lekarza? Kanony PTHip mówią o skierowaniu z pełną diagnozą, a ośrodki patronackie PTHip muszą mieć pisemną zgodę lekarza.
3. Kto prowadzi konia i kto asekuruje? Według Kanonów konia prowadzi osobna, przeszkolona osoba.
4. Czy prowadzący ma OC, a pacjent jest objęty NNW? Oba ubezpieczenia wymagają Kanony PTHip.

Fizjoterapeutę sprawdzisz w Krajowym Rejestrze Fizjoterapeutów po imieniu i nazwisku albo po numerze prawa wykonywania zawodu. Przy instruktorze hipoterapii PTHip radzi poprosić o legitymację, sprawdzić, kto ją wydał i jak wyglądał kurs. Gdzie sprawdzić pozostałych prowadzących, piszemy we wpisie jak wybrać ośrodek hipoterapii.

Ta sama nazwa „hipoterapia” może oznaczać zajęcia z fizjoterapeutą i zajęcia z instruktorem, od którego standard kompetencji zawodu 323006 wymaga wykształcenia średniego. Przed pierwszą wizytą nie pytaj, czy to hipoterapia. Zapytaj, kto ją prowadzi i jaki ma zawód.

Najczęstsze pytania