Koń do hipoterapii: jakie ma cechy i czy rasa ma znaczenie

Hipoterapia to terapia z udziałem konia prowadzona przez specjalistę, a nie przejażdżka, więc konia do zajęć dobiera osoba, która je prowadzi. Według krajowego standardu kompetencji zawodowych instruktor hipoterapii (kod zawodu 323006) „dba o dobór, przygotowanie i dobrostan koni biorących udział w terapii” (s. 5). Standard wyodrębnia tę pracę jako osobne zadanie zawodowe (s. 7).

Formy hipoterapii i to, kto je prowadzi, opisujemy we wpisie co to jest hipoterapia. Pozostałe wpisy o terapii znajdziesz w dziale Hipoterapia.

Jaki koń nadaje się do hipoterapii według Kanonów PTHip?

Do hipoterapii nadaje się koń, który spełnia kryteria psychiki, zdrowia i przygotowania, a nie koń określonej rasy. Kanony Polskiej Hipoterapii w wersji z 2007 r. podają cechy konia jako „parametry optymalne, nie wykluczające innych rozwiązań” (s. 6). Optymalny jest wałach powyżej 5 lat, specjalnie przygotowany do pracy w hipoterapii, o spokojnym temperamencie i bez odruchów obronnych na nagłe bodźce. Skoro wałach jest tylko parametrem optymalnym, klacz nie jest wykluczona. Wiek powyżej 5 lat to dolna granica parametru optymalnego, a górnej granicy wieku Kanony nie podają.

Wysokości konia w centymetrach Kanony nie podają. Według Kanonów wysokość ma umożliwiać „skuteczną asekurację” i być „zharmonizowana z wielkością pacjenta”. Kanony zalecają też, by ośrodek dążył do posiadania „po kilka różnych koni”, żeby dobrać konia do aktualnych potrzeb pacjenta. Dokumenty PTHip nie podają limitu wagi pacjenta. Wagę i wzrost pacjenta omawiamy we wpisie o przeciwwskazaniach do hipoterapii.

Tabela poniżej zestawia cechy z Kanonów z innymi dokumentami PTHip, z zasadami amerykańskiego stowarzyszenia American Hippotherapy Association (AHA) i z badaniami. Źródła są podane pod każdym wierszem tabeli.

Kanony podają te cechy jako „parametry optymalne, nie wykluczające innych rozwiązań”. AHA jest stowarzyszeniem z USA i jego zasady nie obowiązują w Polsce.

Kanony są dokumentem PTHip, a nie przepisem. Przed wyborem konia sprawdź na stronie PTHip, czy nadal obowiązuje wersja z 2007 r.

Czy jest rasa koni do hipoterapii?

Kanony PTHip nie wskazują rasy koni do hipoterapii i piszą wprost, że dzielenie ras na „hipoterapeutyczne” i „niehipoterapeutyczne” jest niewłaściwe (s. 6). Kanony zauważają, że u niektórych ras cechy przydatne w terapii zdarzają się częściej niż u innych. W Polsce opinię koni o takich cechach ma populacja huculska, ale ta opinia „nie oznacza, że wszystkie hucuły są przydatne”.

Poza hucułami Kanony nie wykluczają wyselekcjonowanych koników polskich, ślązaków, fiordingów, szetlandów, kuców felińskich, krzyżówek z udziałem kuców lub koni małych i przedstawicieli „innych, dostępnych ras”. Według Kanonów konia wybiera się indywidualnie, „bez względu na rasę”, zwłaszcza po cechach psychiki.

Poradnik PTHip dla rodziców opisuje praktykę: „z reguły” na zajęciach pracują „niewysokie konie ras prymitywnych”, takie jak hucuły, fiordingi, koniki polskie i tinkery. Poradnik dodaje jednak, że konia dobiera hipoterapeuta, indywidualnie, na podstawie znajomości konia, jego psychiki i warunków fizycznych (s. 17).

Taką praktykę pokazuje badanie z 2014 r. (Pawelec i wsp.), które objęło 86 koni w 18 ośrodkach z patronatem PTHip. Najwięcej było hucułów (26 z 86 koni), potem krzyżówek (16) i koników polskich (12). Pełny rozkład ras jest w tabeli w części o czasie pracy konia.

Wśród koni z tego badania pracowały też 3 haflingery. Haflingera Kanony nie wymieniają z nazwy, ale nie wykluczają przedstawicieli „innych, dostępnych ras”. Wzrost, pochodzenie i charakter haflingera według związków hodowców opisujemy w karcie haflingera.

Rasa nie przesądza też o temperamencie konkretnego konia. Według Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego (IZ PIB) hucuły odznaczają się „żywym temperamentem i łagodnym usposobieniem”, a Kanony wymieniają jako parametr optymalny temperament spokojny. Spokój trzeba więc sprawdzić u każdego konia osobno, także u hucuła.

Jak ocenić, czy konkretny koń się nadaje?

Przydatność konkretnego konia do hipoterapii ocenia się po jego zachowaniu w sytuacjach z zajęć, po jego historii i na podstawie oceny lekarza weterynarii. Dokumenty PTHip mówią o próbach i treningu, a nie o teście z punktacją. Według Informatora PTHip dla lekarzy koń „musi przejść odpowiednie próby i trening”. Próby i trening oswajają go z długim stępem, czyli najwolniejszym chodem konia, z częstymi postojami oraz z ćwiczeniami i niepokojącymi zachowaniami jeźdźca (s. 21).

Kanony dodają, że wskazana jest znajomość pełnego życiorysu konia, zwłaszcza zdarzeń traumatycznych. Według Kanonów zamiast poznawać cały życiorys konia można też pozyskać go z profesjonalnego, godnego zaufania ośrodka hodowlano-wychowawczego (s. 6).

Test z punktacją, o którym dokumenty PTHip nie mówią, zaproponowali autorzy badania z 2012 r.: to skala Hippotest. Skala opisuje 8 sytuacji typowych dla zajęć, na przykład nietypowy sprzęt, nagły hałas i odejście innych koni. Wynik mieści się w przedziale od 0 do 28 punktów. W próbie 20 koni próg 22 punktów rozdzielił konie terapeutyczne od skokowych: osiągnęło go 9 z 10 koni terapeutycznych, a nie osiągnęło 9 z 10 koni skokowych (Wieczorek i wsp., s. 32).

Autorzy Hippotestu sami podają ograniczenia skali: próba była mała, skala nie pokazuje, czego koń nauczy się w treningu, i nie zastąpi opinii doświadczonego trenera. Zalecają też opinię lekarza weterynarii o stanie fizycznym konia (s. 35–36). Hippotest jest skalą z badania, a nie procedurą PTHip.

Jak często konie w ośrodkach mają ocenę zachowania, pokazuje ankieta z 2022 r., która objęła 34 konie hipoterapeutyczne z 4 województw (Danielewicz i wsp. 2025, s. 310). Według opiekunów ponad 60% tych koni nie miało oceny behawioralnej, czyli oceny zachowania.

Ile godzin dziennie może pracować koń w hipoterapii?

Według Kanonów PTHip czas pracy konia z pacjentem w hipoterapii to 4 godziny dziennie, z przerwą co pół godziny na zmianę pacjenta i godziną przerwy w środku dnia (s. 7). W drugiej części dnia Kanony przewidują jazdę w terenie i swobodny ruch na wybiegu. Kanony opisują też inne warunki pracy konia. Zajęcia nie mogą przesuwać stałych pór karmienia, a jeśli pozwalają na to podłoże i budowa kopyt, Kanony przewidują zajęcia na koniu „bosym”, czyli bez podków (s. 7).

W badaniu z 2014 r. pracę koni dłuższą niż 4 godziny dziennie zadeklarowało 11 z 18 ośrodków. Tabela poniżej zestawia Kanony z odpowiedziami tych ośrodków, także o dniach pracy, wieku, płci i rasach koni.

Badanie z 2014 r. było ankietą w ośrodkach z patronatem PTHip: odpowiedziało 18 z 26 zapytanych ośrodków. Godziny i dni pracy to deklaracja ośrodka, jedna liczba na ośrodek, a nie pomiar pracy każdego konia. Dane opisują sytuację z 2014 r., a nie dzisiejszy rynek. Wiek i płeć Kanony podają jako „parametry optymalne, nie wykluczające innych rozwiązań”, a podział koni na rasy przydatne i nieprzydatne do hipoterapii uznają za niewłaściwy.

Autorzy badania z 2014 r. uznali sposób użytkowania koni za niepokojący. Ich zdaniem konie często pracowały zbyt intensywnie jednego dnia, a w ciągu tygodnia nieregularnie. Taki rytm według autorów obniża dobrostan konia i może skrócić okres, w którym koń pracuje w hipoterapii. Dlatego autorzy radzą rozkładać pracę równo na cały tydzień. Szczególnie niepokoiło ich wprowadzanie do pracy zbyt młodych koni (Pawelec i wsp., s. 15, 17). Pracę w wieku 5 lat lub młodszym zaczęło 35 z 86 koni (s. 12–14), a Kanony podają jako parametr optymalny wiek powyżej 5 lat.

Ustawa o ochronie zwierząt nie ma przepisu o koniu w terapii ani liczby godzin pracy. Według ustawy znęcaniem się jest zadawanie albo świadome dopuszczanie do zadawania bólu lub cierpień, w szczególności przez używanie do pracy albo w celach sportowych lub rozrywkowych zwierząt chorych, a także zbyt młodych lub starych (art. 6 ust. 2 pkt 3). Ustawa nie podaje, w jakim wieku zwierzę jest zbyt młode albo stare do pracy. Przy używaniu zwierząt do pracy ustawa zakazuje między innymi przeciążania zwierząt (art. 14 ust. 2 pkt 1). Przeciążanie to według ustawy zmuszanie do nadmiernego wysiłku energetycznego, nieodpowiadającego możliwościom kondycyjnym zwierzęcia ze względu na jego stan fizyczny i zdrowotny (art. 4 pkt 10). Osoba wykorzystująca zwierzęta do pracy ma obowiązek zapewnić im w ciągu każdej doby wypoczynek dla regeneracji sił, właściwy dla danego gatunku (art. 14 ust. 3).

Dla porównania liczbę godzin pracy konia podawał też standard amerykańskiego stowarzyszenia Professional Association of Therapeutic Horsemanship International (PATH Intl.). Według artykułu w magazynie stowarzyszenia „Strides” ten standard dopuszczał do 6 godzin pracy konia dziennie. Komitet stowarzyszenia uznał po przeglądzie badań, że na udźwig i obciążenie konia wpływa tyle czynników, że nie da się ustalić jednego wzoru. Standardy PATH Intl. nie obowiązują w Polsce.

Na co może zwrócić uwagę rodzic?

O doborze konia do hipoterapii decyduje prowadzący zajęcia, ale jako rodzic możesz na zajęciach obserwować, jak koń się zachowuje. Poradnik PTHip radzi sprawdzić, czy koń idzie spokojnie i równo, czy sam nie zmienia tempa i nie kładzie uszu po sobie (s. 17). Możesz też zapytać prowadzącego, ile godzin dziennie pracuje koń, na którym jedzie dziecko, i ile koni przygotowanych do hipoterapii ma ośrodek. Według Wymagań dla ośrodka patronackiego PTHip ośrodek z patronatem PTHip ma co najmniej dwa takie konie (s. 1).

Kanony PTHip opisują konia do hipoterapii przez psychikę, zdrowie, przygotowanie i warunki pracy, a nie przez rasę. Liczby z badań opisują konie w badanych ośrodkach, a nie normę. Gdy rozmawiasz z ośrodkiem o koniu dla dziecka, pytaj o jego zachowanie, historię, zdrowie i plan pracy, a nie o rasę w paszporcie.

Najczęstsze pytania